Stałam w kolejce do kasy w markecie przy Głogowskiej w Poznaniu i nie mogłam oderwać wzroku od chłopaka skanującego towar. Miał firmową koszulkę, identyfikator i ten sam gest poprawiania okularów, co mój Mateusz. Tyle że mój Mateusz siedział podobno w bibliotece wydziałowej i przygotowywał się do egzaminu z mechaniki płynów. Trzeci rok, politechnika, inżynieria środowiska.
Podeszłam bliżej. I wtedy to nie był już „podobno" i „wydawało mi się". To był on. Mateusz. Mój wnuk. Na identyfikatorze widniało: „Mateusz W., kasjer".
Kobieta przede mną odłożyła na taśmę siatkę cytryn i paczkę kaszy, a ja stałam jak słup soli, ściskając w ręku kubek jogurtu, po który weszłam tylko dlatego, że skończyłam wcześniej w przychodni na badaniach kontrolnych.
Mateusz podniósł głowę, żeby podać paragon, i nasze spojrzenia się spotkały. Ręka z czytnikiem zawisła w powietrzu. Twarz zrobiła mu się biała, potem czerwona, potem jakoś tak bezbronnie chłopięca, że musiałam przypomnieć sobie, że oddycham.
— Babciu — powiedział tylko. — Ja…
Klientka zabrała siatkę i odeszła. Za mną ustawiła się następna osoba, mężczyzna z piwem i chlebem. Mateusz popatrzył na niego, na mnie, na taśmę. Wstał od kasy, podszedł do drugiego kasjera — młodej dziewczyny w takiej samej koszulce — i coś jej powiedział. Wrócił po chwili, zdjął identyfikator i wziął mnie pod ramię.
— Chodźmy na zaplecze. Tam jest krzesło.
Na zapleczu pachniało środkiem do mycia podłóg i papierem z drukarki fiskalnej. Usiadłam na składanym krzesełku, a on oparł się o metalową szafkę na akta. I powiedział mi wszystko. Że po pierwszym semestrze drugiego roku nie zdał mechaniki i hydrologii. Że próbował warunków, nie wyszło. Że na politechnikę poszedł, bo ja i jego matka — moja córka Agnieszka — tak byłyśmy z tego dumne. Że od stycznia pracuje tutaj, na trzy czwarte etatu, a ja co miesiąc przesyłam mu na konto pięćset złotych.
Pięćset. Od dwóch lat. Odkąd rzucił studia, minęło szesnaście miesięcy.
Mieszkam we Wrocławiu, na Szczepinie, w mieszkaniu po moich rodzicach. Trzydzieści osiem lat pracowałam jako księgowa w zakładach odzieżowych — najpierw przy fakturach, potem w dziale płac. Emeryturę mam niecałe dwa tysiące osiemset. Pięćset dla Mateusza to była więcej niż dziesiąta część moich miesięcznych pieniędzy. Nie jeździłam na wycieczki organizowane przez klub seniora, nie wymieniłam piekarnika, który od trzech lat grzeje tylko od dołu. Bo wnuk się uczy, bo inżynier środowiska to przyszłościowy zawód, bo „babcia, po studiach ci się odwdzięczę".
A on stał teraz przede mną w tej koszulce, dwadzieścia trzy lata, dorosły chłop, i patrzył w podłogę. Na linoleum z wydeptanym śladem od drzwi do szafki.
— Mama wie? — zapytałam.
Cisza. Za ścianą buczała lodówka z napojami dla personelu. Na parapecie stał kubek z zimną kawą i talerzyk z okruszkami po ciastkach.
— Od początku? — zapytałam jeszcze ciszej.
— Babciu, mama powiedziała, żeby ci nie mówić póki co. Że się martwi. Że ciśnienie…
Przerwałam mu w pół słowa. Nie podniosłam głosu — nie potrafiłam. Miałam wrażenie, że ktoś wypompował ze mnie powietrze.
— Póki co — powtórzyłam. — Póki co to jest szesnaście miesięcy. Szesnaście przelewów. Osiem tysięcy złotych.
Wyszłam stamtąd bez jogurtu, bez niczego. Przystanek tramwajowy był pusty, tramwaj linii piątej właśnie odjeżdżał. Zaczekałam na następny.
Całą drogę do domu nie płakałam. Ale kiedy weszłam do kuchni i zobaczyłam na oknie pelargonie, które Mateusz przyniósł mi na imieniny trzy lata temu, z doniczką przewiązaną wstążką w kolorach Politechniki Poznańskiej — wtedy usiadłam przy stole i siedziałam tak chyba z godzinę. Pelargonie już dawno przekwitły, a ja wciąż je podlewałam.
Zadzwoniłam do Agnieszki o ósmej wieczorem. Odbierała zawsze po drugim sygnale, tym swoim energicznym głosem: „Mama? Coś się stało?".
— Byłam w Poznaniu. Na Dębcu, w sklepie.
Cisza. Taka ciężka, że słyszałam, jak w tle u niej leci telewizor — akurat prognoza pogody na jutro.
— Mamo, ja chciałam…
— Chciałaś co? Żebym się nie denerwowała? To miałam się nie denerwować, wysyłając co miesiąc swoje oszczędności na nieistniejące studia, czy nie denerwować się, że własna córka i wnuk zrobili ze mnie idiotkę?
— Mamo, to nie tak…
— A jak? Agnieszka, powiedz mi jak. Bo ja jestem księgową, trzydzieści osiem lat w liczbach, i jakoś mi się to nie bilansuje.
Agnieszka zaczęła mówić, że Mateusz do niej przyszedł rok temu, załamany, że ona się przestraszyła o niego, że chłopak był na skraju depresji, że chciała mu dać czas żeby stanął na nogi. Że miał ci powiedzieć, jak tylko znajdzie coś lepszego niż market.
— Dać czas — powtórzyłam. — Kupiłaś mu czas za moje pieniądze.
Rozłączyłam się. Telefon dzwonił jeszcze trzy razy tego wieczora, nie odebrałam.
Życie na emeryturze toczy się powoli. Śniadanie o dziewiątej, spacer nad Odrę, obiad, serial, krzyżówka. Tyle że przez następne dni wszystko robiłam jak automat. Jogurt leżał w lodówce nietknięty. Pelargonie przestałam podlewać — niech uschną.
Po tygodniu Agnieszka przyjechała pociągiem, bez zapowiedzi. W ręku trzymała słoik bigosu — mojego przepisu, z suszonymi śliwkami i odrobiną wędzonych żeberek. Znała mnie dobrze.
Weszłyśmy do kuchni. Postawiła słoik na blacie obok płyty. Ja akurat zmywałam naczynia, więc nawet się nie odwróciłam. Stała za mną i milczała.
— Zrobiłam bigos — powiedziała w końcu. — Twój przepis.
— Pamiętam.
— Mamo, spójrz na mnie.
Wytarłam ręce w ścierkę i odwróciłam się. Agnieszka miała czterdzieści siedem lat, siwe nitki we włosach, podkrążone oczy. Sama wychowała Mateusza po tym, jak ojciec wyjechał za granicę i zapomniał, że ma rodzinę. Pracowała w administracji osiedla, zarządzała wspólnotą mieszkaniową, ogarniała cieknące dachy i awarie wind.
— Ja go tak kocham — powiedziała nagle. — I tak się bałam. Nie o ciebie. Bałam się, że jak się dowiesz, to pomyślisz, że zmarnowałam mu życie. Że jestem beznadziejną matką.
— Beznadziejną matką? — odłożyłam ścierkę. — Agnieszka, ja cię widziałam, jak pracowałaś na dwa etaty, żeby mu kupić buty na WF i podręczniki. Jaka beznadziejna matka?
— No właśnie. A on rzucił studia i pracuje w sklepie. Pomyślałam, że to moja wina.
Patrzyłam na nią i nagle zobaczyłam nie czterdziestosiedmioletnią kobietę, tylko dziewczynę, która kiedyś przyszła do mnie z płaczem, że nie dostała się na pedagogikę za pierwszym razem. Tę samą, która uczyła się nocami przy herbacie z cytryną i zdała za drugim podejściem.
— Siadaj — powiedziałam. — Jedzmy ten bigos.
Siedziałyśmy przy stole, a ja myślałam o Mateuszu. O tym, że kiedy był mały, przynosił mi z podwórka kamyki — „babciu, to diamenty". Że w podstawówce narysował mi laurkę, na której ja byłam księgową w pelerynie superbohatera. Że na osiemnastkę poprosił tylko o jeden prezent: żebym nauczyła go robić mój sernik z brzoskwiniami.
— Chcę z nim porozmawiać — powiedziałam. — Ale nie o pieniądzach.
Mateusz przyjechał w sobotę rano. Był sam, bez matki. Stał w progu i wyglądał jak tamten chłopiec, który kiedyś rozbił mi szybę w kredensie piłką tenisową — przestraszony, ale gotowy przyjąć karę.
— Pokaż mi coś — powiedziałam zamiast powitania.
— Co, babciu?
— Pokaż mi, jak skanujesz te kody kreskowe.
Popatrzył na mnie jak na wariatkę, ale wszedł. Podeszłam do szafki, wyjęłam paczkę makaronu, puszkę fasoli, butelkę octu — cokolwiek było pod ręką. Ustawiłam na stole.
— Skasuj to.
Zaśmiał się krótko, nerwowo. Ale wziął te produkty do ręki, przesunął nad blatem, wydawał przy tym dźwięk czytnika — „piii, piii" — i odkładał na drugą stronę. Jak mały chłopiec bawiący się w sklep.
— Szybko ci idzie — powiedziałam.
— Praktyka — odparł i zaraz spoważniał. — Babciu, ja naprawdę przepraszam. Odłożę ci wszystko co do grosza.
Usiadłam przy stole. Przede mną leżały produkty, które niby skasował — makaron, fasola, ocet. W słońcu z okna wyglądały jak martwa natura namalowana przez kogoś, kto chciał powiedzieć coś o codzienności.
— Mateusz — powiedziałam — ja nie chcę, żebyś mi oddawał pieniądze. Chcę, żebyś mi powiedział, co teraz. Nie co było, tylko co teraz.
I opowiedział. Że w tym sklepie pracuje, owszem, ale po godzinach robi kurs na technika wentylacji i klimatyzacji. Że złożył papiery do prywatnej szkoły policealnej, dwuletniej, z praktykami w firmie na Dębcu. Że chce projektować systemy wentylacyjne do budynków — to, co zawsze lubił, tylko nie na politechnice, nie przez całki i różniczki, tylko od strony praktycznej.
— Czesne to tysiąc dwieście za semestr. Już sam płacę, z pensji. Nie chciałem cię prosić, dopóki…
— Dopóki nie skończysz?
— Dopóki nie udowodnię sobie, że dam radę.
Siedziałam naprzeciw niego i nagle poczułam coś dziwnego. Nie ulgę. Nie gniew. Coś pomiędzy — jakby powietrze w pokoju zrobiło się lżejsze.
— Daj mi dane do przelewu — powiedziałam.
— Babciu…
— Nie na szkołę. Na ciebie. Pięćset miesięcznie, tak jak było. Ale pod jednym warunkiem. Co miesiąc wysyłasz mi zdjęcie indeksu albo jakiegoś zaliczenia, czegokolwiek. Prawdziwe.
— Będę wysyłał. I przelewy z pracy do ciebie też, żebyś widziała, że odkładam.
— Nie musisz mi oddawać.
— Ale chcę.
Wstałam i podeszłam do okna. Na parapecie stały pelargonie — te same, z doniczką przewiązaną wyblakłą wstążką w kolorach politechniki. Wzięłam doniczkę w ręce. Liście były suche, łodygi powykręcane.
— Podlewałaś je? — zapytał Mateusz.
— Przestałam.
Wziął doniczkę z moich rąk, wstawił do zlewu i odkręcił wodę. Staliśmy oboje i patrzyliśmy, jak ziemia pije, jak woda przelewa się przez dno doniczki i spływa do odpływu.
— Odżyją — powiedział.
Wyjęłam z kredensu nową ścierkę, czystą, białą. Położyłam ją obok zlewu, żeby miał gdzie postawić doniczkę. Potem wyjęłam z portfela kartę do bankomatu, otworzyłam aplikację w telefonie — tę samą, z której co miesiąc wysyłałam mu przelew — i zmieniłam tytuł zlecenia stałego. Zamiast „na studia" wpisałam: „Mateusz — wentylacja, semestr 1". I włączyłam przelew na kolejny miesiąc.
— Zobacz — podałam mu telefon. — Tym razem będzie na coś prawdziwego.
Wziął telefon, popatrzył na ekran, potem na mnie. I nagle, bez słowa, wyjął z kieszeni swój telefon. Otworzył zdjęcia, przewinął parę razy i podał mi. Na zdjęciu był dokument — zaświadczenie o przyjęciu do szkoły policealnej, kierunek: technik wentylacji i klimatyzacji. Data: tydzień temu.
— Czekałem z tym — powiedział cicho. — Aż naprawdę będę pewny.
Kiedy wychodził, na progu jeszcze raz się odwrócił.
— Babciu, a mogę w niedzielę przyjechać na obiad?
Wróciłam do kuchni. Wyjęłam z lodówki słoik bigosu od Agnieszki i postawiłam go na blacie. Obok położyłam telefon z otwartym przelewem. Potem podeszłam do zlewu — pelargonie stały w czystej doniczce, a na ziemi perliły się jeszcze krople wody. Wzięłam ścierkę, którą mu podałam, i powiesiłam na haczyku przy kuchence, tam gdzie zawsze.
Jutro zadzwonię do Agnieszki i powiem, żeby przyjechała razem z nim. Na mój sernik z brzoskwiniami.
