W pierwszą niedzielę grudnia Adam zadzwonił tuż po ósmej. Wiedziałam, że zadzwoni — pierwsza niedziela miesiąca to od lat dzień, kiedy syn i synowa zjeżdżają z Warszawy do Krakowa. Nie do mnie. Do mojej zamrażarki.
— Mamo, będziemy koło dwunastej. Tylko Monika prosi, żeby tego bigosu już nie pakować, bo Hania po nim ma wysypkę.
— Nie będzie bigosu — odparłam. — Nie będzie też pierogów ani zupy.
— To co będzie?
— Pusta zamrażarka.
W słuchawce zapadło takie milczenie, jakby ktoś przełączył mu rozmowę na wsteczne odliczanie. Cztery sekundy. Potem:
— To może wpadniemy za tydzień?
— Jeśli chcesz się zobaczyć, przyjedź. Ale nic nie ugotowałam i nie ugotuję.
— Mamo, co się stało?
— Hania powiedziała mi, co się stało. W październiku. Trzymaj się.
Odłożyłam telefon na stół. Stół jest w kuchni, a kuchnia pachniała jeszcze octem po niedzielnym myciu podłogi. Lodówka wyglądała jak hala sportowa po meczu — został jeden jogurt z datą ważności do środy. A zaczęło się od jednego zdania.
Hania miała wtedy na sobie różowe kalosze, których nie chciała zdjąć nawet w mieszkaniu. Stała w przedpokoju, a Monika poprawiała jej szalik i mówiła coś o korkach na A4, o angielskim w poniedziałek, o tym, że muszą jechać.
— Mamo — Hania pociągnęła matkę za rękaw kurtki. — A my do babci to tylko po te pudełka?
Monika się zaśmiała. — Co ty wygadujesz? Jedziemy się spotkać.
— No ale zawsze tylko bierzemy pudełka i wracamy. Magda z przedszkola mówi, że jej babcia razem z nią lepi pierogi. A ty mówisz, że nie masz czasu.
To zdanie wisiało jak drut, który ktoś napiął do granicy pęknięcia. Nikt go nie przeciął. Adam wnosił ostatnią torbę do windy i udał, że nie słyszał. Monika chwyciła Hanię za kurtkę i wyszła. Zostałam w przedpokoju, w kapciach, przy drzwiach, które dopiero co się zamknęły. Nie do końca — zamek zgrzytał, jak zawsze, bo wkładka wciąż była ta stara, którą Henryk obiecał wymienić, ale nie zdążył.
Nazywam się Krystyna Kowal. Mam sześćdziesiąt siedem lat. Przez dwadzieścia osiem gotowałam w szkolnej stołówce na osiedlu Na Skarpie w Nowej Hucie. O szóstej rano biegłam na tramwaj cztery, żeby o siódmej stać przy kotłach. Henryk, mój mąż, prowadził warsztat za Zalewem Nowohuckim. Zmarł na zawał w połowie zmiany, między jednym samochodem a drugim. Miałam wtedy sześćdziesiąt jeden lat i zostałam sama w mieszkaniu na czwartym piętrze, w bloku z wielkiej płyty, gdzie na trzecim piętrze od dawna nie działa światło, a pies sąsiada z parteru zaczyna szczekać, ilekroć winda rusza.
Od tamtej pory gotowałam. Nie dla dzieci, bo mam jednego syna — dla siebie. A potem dla Adama. Na początku jeden pojemnik. Potem cztery. Potem tyle, ile jesteśmy w stanie zabrać w bagażniku. Adam z Moniką przyjeżdżali raz na miesiąc, w niedzielę, z pustymi torbami. Bagażnik mieli zawsze czysty, jakby w sobotę myli go na myjni w Warszawie.
Pamiętam, jak to się zaczęło. Rok po pogrzebie Henryka zadzwoniłam do Adama i powiedziałam: „Przyjedźcie, zrobię wam porządny obiad, bo w Warszawie pewnie jecie z restauracji." Przez cały dzień stałam przy garach. Rosół, drugie, kompot. Wyszło pięć pojemników. Adam schował je do torby, pocałował mnie w czoło i powiedział: „Mamo, jesteś niezastąpiona." Wtedy myślałam, że to komplement. Dziś wiem, że to była etykieta na towar.
Przez kolejne lata liczba pojemników rosła jak rata kredytu. Jesienią tego roku policzyłam — wyszło czterdzieści. Czterdzieści pudełek: gołąbki, zupa ogórkowa, pierogi ruskie, kopytka, mielone, bigos, dżem wiśniowy, ogórki kiszone. Przed każdą wizytą stałam przy kuchence po osiem godzin dziennie przez trzy dni. W czwartek zakupy w Biedronce na alei Róż. W piątek lepienie pierogów. W sobotę obiad na niedzielę i placek. W niedzielę od szóstej rano na nogach, żeby wszystko jeszcze pachniało.
Adam nigdy nie zapytał, ile to kosztuje. Nie zapytał, czy mnie boli noga po całym dniu na stołku. Nie zapytał, czy mam z czego żyć. A ja nie pytałam, bo bałam się usłyszeć odpowiedź.
Wracam do tamtej niedzieli, do zdania Hani. Dwa miesiące zajęło mi, żeby je przetrawić. Przez pierwszy tydzień udawałam, że to nieprawda. Przez drugi — gotowałam jak dawniej, ale coś we mnie zgasło. W trzecim tygodniu napisałam na kartce: „Policz, za co płacisz." Policzyłam. Nie pieniądze — lata. Sześć lat, od pogrzebu Henryka. Sześć lat, w które syn wpadał z pustymi torbami, a wyjeżdżał z pełnym bagażnikiem. W tym czasie ani razu nie zaprosił mnie do Warszawy. Ani razu nie przyjechał, żeby gdzieś razem pójść. Zawsze — odebrać.
Pod koniec listopada zadzwoniłam do Bogusi, dawnej koleżanki z kuchni. Mieszka dwie ulice dalej, przy placu Centralnym. Wysłuchała, potem rzekła:
— Krysieńko, a może im zwyczajnie powiedz, że kuchnia zamknięta. Dosłownie. Zobacz, co zrobią.
— Co zrobią?
— Przyjadą z kwiatkiem i otworzą twoją lodówkę. To ci powie więcej niż wszystkie ich słowa.
Bogusia miała rację, choć wtedy jeszcze tego nie wiedziałam. Wzięłam jej radę dosłownie. W pierwszy poniedziałek grudnia zamiast na zakupy wsiadłam w tramwaj cztery i pojechałam do Caritasu. W Krakowie przy ulicy Sienkiewicza prowadzą dom dla samotnych matek. Zapukałam, otworzyła mi młoda siostra w granatowym fartuchu. Powiedziałam, że mam czterdzieści pojemników z domowym jedzeniem i chcę je komuś podarować. Siostra zmrużyła oczy, jakby sprawdzała, czy żartuję. Potem zaprowadziła mnie do kuchni i pokazała regał z pustymi półkami.
— Weźmie pani wszystko? — zapytałam.
— Weźmiemy. Tylko dlaczego pani to robi?
— Bo nie chcę już być czyjąś spiżarnią.
Spakowałam pojemniki w dwie duże torby — te same, w których Adam przywoził mi puste opakowania po poprzednich wizytach. Zaniosłam je w środę. Siostra wypisała pokwitowanie: „Przyjęto 40 pojemników z żywnością domową." Czterdzieści. Podpisała się, postawiła pieczątkę z Matką Boską. Schowałam ten świstek do szuflady w kuchni, tam gdzie trzymałam kiedyś przepisy od mamy. Na przepisy nikt już nie patrzył.
Dziś, w niedzielę, Adam przyjechał. Z gwiazdą betlejemską w ręku, jakby wiózł mi pokój narodowy. Monika została w samochodzie z Hanią, bo „Hania ma katar i nie powinna wychodzić na mróz." Adam wszedł do mieszkania, pocałował mnie w policzek i od razu poszedł do kuchni. Otworzył lodówkę. Potem zamrażarkę. Zamknął, otworzył jeszcze raz, jakby spodziewał się, że jedzenie samo wyrosło w międzyczasie.
— Mamo… gdzie to wszystko?
— W domu samotnych matek.
— Co?
Wyjęłam z szuflady pokwitowanie i położyłam na blacie, obok gwiazdy.
— Czterdzieści pojemników. Oddałam w środę. Pieczątka i podpis.
Adam wziął kartkę. Obracał ją w palcach, jakby to był bilet lotniczy na zły lot.
— Mamo, to było dla nas.
— To było wasze, dopóki za to nie zapłaciłam. Ja zapłaciłam. Za składniki. Za gaz. Za czas. Sześć lat, Adam. Sześć lat, a ty nie zaprosiłeś mnie ani razu na kawę u siebie.
— Mamo, wiesz, jak jest…
— Wiem. Jest tak, że przyjeżdżacie po rzeczy, nie po mnie. Hania to powiedziała w październiku. Nie zrozumiałeś. Ja zrozumiałam.
Adam stał z tą kartką, a ja zdjęłam z wieszaka płaszcz. Zaczęłam zapinać guziki, żeby nie pokazać, że od tygodnia bolą mnie palce.
— Zostań, ile chcesz. Ekspres jest w rogu, kawa w pojemniku. Ja idę na spacer.
— Mamo, ale my przyjechaliśmy…
— Wiem, po co przyjechaliście. Dlatego wychodzę.
Zeszłam windą. Na parterze pies sąsiada zaszczekał, jak zawsze. Wyszłam na mróz. Na osiedlu Na Skarpie pachniało dymem z komina i mokrą trawą. Tramwaj cztery właśnie odjechał z przystanku, a ja skręciłam w stronę zalewu. W kieszeni płaszcza telefon, a w nim cztery nieodebrane połączenia od Adama. Nie odebrałam. Oddałam już, co miałam.
