Powiem wam, jak to było. Stefana znaleziono rano, a pies wył od poprzedniego wieczora. Grażyna słyszała to wycie przez dwa płoty, ale nie wyszła, bo Grom wył często i dawno przestała z tego powodu wstawać. Wycie było niskie, przeciągłe, bez żadnych przerw, i przed północą zlało się z nocą, jak wiatr albo szum wody w rurach.
Dzielnicowy przyjechał przed południem, opieczętował dom i odjechał. Papiery wypełnił na masce auta, palił papierosa i zerkał na psa, ale do furtki nie podszedł. Przez płot powiedział Grażynie, że ciało zabrano do powiatu i że trzeba odszukać rodzinę. Potem zatrzasnął drzwi i ruszył przez błoto, zostawiając dwie głębokie koleiny po kołach. Pies został. Siedział na łańcuchu, z pyskiem podniesionym do nieba, a z niego płynął równy, niski dźwięk, jak z rury, której nikt nie zatkał. Nie szczekanie, nie skomlenie. Wycie. Takie, od którego coś boli pod żebrami, jeśli się tego słucha za długo.
Grażyna stała u furtki i patrzyła przez jezdnię na podwórko Stefana. Błoto po nocnym deszczu błyszczało w koleinach, a ziemia pachniała ciężko i wilgotno, jak świeżo skopana grządka.
Płot był przekrzywiony, trzy sztachety leżały w pokrzywach, ale furtka zamykała się drutem. Drut był skręcony równo, w cztery obroty. Starzec płotu nie naprawiał, ale furtkę zamykał co wieczór. Grażyna to wiedziała, bo z kuchennego okna widywała, jak wychodził o zmierzchu i kręcił drut suchymi palcami. Przeszła na drugą stronę, rozkręciła drut i weszła.
Podwórze pachniało wilgotną ziemią, psem i czymś kwaśnym, wodą, która odstała się w beczce przy szopie.
Grom przestał wyć i odwrócił łeb. Rudy, z czarnym czaprakiem na grzbiecie, duży, w połowie owczarek, w połowie kundel. Na pysku siwizna, oczy miał żółte, mętne, jak stare psy, które widziały więcej, niż trzeba.
Od słupa do obroży szedł łańcuch. Gruby, o wielkich ogniwach, pięciometrowy. Grażyna znała go od siedmiu lat. Każdego lata patrzyła z okna, jak Grom krąży po łuku i wydeptuje w ziemi ścieżkę.
Ta ścieżka przez lata zrobiła się głęboka, po kostkę, i stała w niej deszczówka. Zimą na łańcuchu osiadał szron i ogniwa dzwoniły o siebie na wietrze. Ale dzisiaj Grażyna zobaczyła coś, czego wcześniej nie zauważała: po jednej stronie, tam gdzie łańcuch napinał się najbardziej, ogniwa były wytarte tak, że świeciły. Metal lśnił jak klamka, której dotyka się co dzień. Pies ciągnął zawsze w jedną stronę. Nie rzucał się, nie kręcił dookoła. Ciągnął w jedną.
Przy słupie stała miska. Aluminiowa, pognieciona, z resztkami kaszy. Kaszka wyschła; ziarenka gryki przywarły do ścianek, a na wierzchu zastygła cienka warstwa tłuszczu. Obok stała druga miska z wodą, a w niej pływał liść.
Stefan nakarmił psa rano, w dniu śmierci. Albo wieczorem wcześniej. Grażyna popatrzyła na miskę i poprawiła chustę, bo ręce same sięgnęły po coś, co znały. Przez siedem lat opowiadała sąsiadom, że starzec męczy psa. Mówiła Jadzi ze sklepu, mówiła listonoszce Danucie, mówiła córce przez telefon. Łańcuch, buda, kasza i żadnego spaceru.
Żywe stworzenie przy słupie. I za każdym razem, gdy to mówiła, czuła się bezpieczna w swojej racji, takiej, która grzeje lepiej niż piec i nie potrzebuje dowodów. Przecież to oczywiste: pies na łańcuchu, gospodarz cicho, więc ten gospodarz zawinił.
Danuta przyszła po godzinie, przyniosła chleb i mleko, bo nosiła je Stefanowi, a teraz nie miała komu. Powiedziała, że w sobotę widziała go na poczcie; odebrał emeryturę i kupił dwa kilogramy kaszy gryczanej. Dla siebie i dla psa.
Grażyna zapytała, czy Stefan ma kogoś z rodziny. Danuta chwilę pomyślała, przyciskając torbę do boku, i przypomniała sobie córkę. Bożena. Mieszka w Kalinowie, za szosą, dwanaście kilometrów. Dawno nie przyjeżdżała.
– Córka chciała kiedyś zabrać psa – powiedziała cicho listonoszka. – Ale stary nie zgodził się. Mam gdzieś jej numer na poczcie.
Grażyna nic nie odpowiedziała. Pomyślała tylko: skąpa dusza, nawet psa nie oddał, skoro sam sobie nie radzi. Potem podeszła do słupa.
Karabińczyk przy obroży zardzewiał; palce ześlizgiwały się z mokrego metalu. Grażyna tarła, przekręcała, przyciskała kciukiem zapadkę. Rdza wbiła się pod paznokcie, a dłonie pachniały żelazem, cierpko i zimno. Grom stał spokojnie. Nie skomlał, nie szarpał się. Czekał, jakby wiedział, że to właśnie teraz ma się stać, i wytrzymał te siedem lat dla jednego kliknięcia.
Karabińczyk puścił. Obroża zsunęła się, a na szyi został jasny pas przygniecionej sierści, prawie biały, jak ślad po obrączce. Pies otrząsnął się od nosa po ogon. Spojrzał na Grażynę. Stał sekundę. I szarpnął.
Nie do niej, nie do miski, nie do domu. Do płotu. Prześliznął się między sztachetami, wypadł na jezdnię i pognał. Grażyna widziała tylko, jak rudy grzbiet mignął za krzakami bzu i przepadł.
Poszła na pocztę do Danuty, żeby skontaktować się z córką Stefana.
A Grom tymczasem przeszedł przez szosę. W miejscu, gdzie droga zakręca, a samochody zwalniają przed mostkiem nad rowem, przeczekał i przebiegł. Potem skręcił w polną drogę do Kalinowa.
Kalinów zaczynał się od trzech topoli i przystanku bez wiaty. Grom skręcił w drugą ulicę, minął pompę, minął ogródek z daliami i zatrzymał się przed domem z zielonym dachem.
Ganek był niski, dwa stopnie, deski pociemniały od wilgoci. Drzwi obito dermą i w rogu obicie odeszło, wisiało trójkątem. Grom usiadł na stopniu i zaskomlił.
Ogon stukał o deski, a to stukanie było jedynym wesołym dźwiękiem tego dnia.
Drzwi otworzyły się. W progu stanęła szczupła kobieta, ciemne włosy miała upięte w kok, a ręce w mące. Z domu pachniało drożdżowym ciastem i wanilią; ciepły zapach wypłynął na ganek i zmieszał się z zapachem mokrej ziemi.
Kobieta popatrzyła na psa. Potem przykucnęła, wzięła jego pysk w dłonie i mąka osiadła na rudej sierści białymi plamami. Grom wsadził nos w jej nadgarstek i zamknął oczy.
W tej właśnie chwili zadzwoniła Grażyna. Powiedziała, że Stefan umarł, a pies zerwał się z łańcucha i uciekł.
– Jest u mnie. Nazywam się Bożena.
Grażyna tylko jęknęła. Dwanaście kilometrów szosą!
I Bożena opowiedziała wszystko.
Grom był szczeniakiem, kiedy Bożena jeszcze mieszkała z ojcem. Przyniosła go ze wsi, miał miesiąc, był rudy i miał jedno stojące ucho. Karmiła go z pipety, spała z nim na podłodze pierwszy tydzień, bo skomlił i nie mógł zasnąć sam. Potem Bożena wyszła za mąż i wyprowadziła się do Kalinowa. Grom został z ojcem.
Pies biegał do niej. Przez pole, przez szosę, dwanaście kilometrów w jedną stronę. Przybiegał wieczorem, kładł się na ganku i czekał. Bożena karmiła go, głaskała i zostawiała na noc. Rano Grom wracał. Znowu dwanaście kilometrów. Za pierwszym razem potrącił go samochód po pół roku. Błotnikiem uderzył go w bok i przeciągnął po żwirze. Stefan znalazł go na poboczu i niósł do domu na rękach, cztery kilometry. Bożena przyjechała okazją i razem zawieźli psa do weterynarza, do powiatu. Blizna została po lewej stronie, długa, od żeber do łapy.
Grom się wyleczył, a po miesiącu znów uciekł. Potrącili go drugi raz. Ten sam odcinek, ten sam zakręt. Pęknięcie kości miednicy, trzy miesiące bez ruchu. Stefan zmieniał mu posłanie po dwa razy dziennie i wynosił go na dwór na rękach, żeby pies widział niebo.
Po tym drugim razie Stefan kupił łańcuch. Bożena prosiła, żeby oddał jej psa. Stefan odmówił. Powiedział tylko tyle:
– On wróci. Zawsze wraca. A tej szosy trzeci raz nie przeżyje.
Bożena spierała się, potem nie przyjeżdżała przez pół roku. Zaczęła przyjeżdżać znów, ale rzadziej. W końcu przestała.
Siedem lat Grom przesiedział na łańcuchu. Stefan gotował mu kaszę rano i wieczorem. Gryczaną albo jaglaną, z kawałkami mięsa, które brał za pół ceny od Jadzi ze sklepu. Sprawdzał obrożę i smarował karabińczyk, żeby nie zapiekl się od rdzy. Siadał obok na pniaku i milczał. Grom kładł głowę na jego kolanie i tak siedzieli do zmierzchu, dwóch starych: jeden na pniaku, drugi na łańcuchu. Grażyna widywała ich z kuchennego okna każdego wieczora.
Grom został u Bożeny. Był tam, dokąd chodził od siedmiu lat.
Grażyna jeszcze raz zajrzała na podwórko Stefana. Zatrzymała się przy słupie. Łańcuch leżał w błocie, zwinięty w koło. Podniosła go. Ogniwa były ciężkie i zimne, a jedna strona błyszczała, wypolerowana na gładko.
Powiesiła łańcuch na gwoździu wbitym w słup. Skręciła drut na furtce w cztery obroty, tak jak robił Stefan. Stała chwilę i patrzyła na puste podwórko, na wydeptaną w ziemi koleinę po łuku, na pniak przy słupie. Potem przeszła przez drogę do siebie i zamknęła drzwi.
Miskę umyła i postawiła na swoim ganku. Na wszelki wypadek. Gdyby Grom kiedykolwiek wrócił.
