Tamten poranek do dziś zostaje w pamięci Grażyny jak pierwsze zimne uderzenie wody. Telefon rozdzwonił się o wpół do siódmej, kiedy stała w przedpokoju z jednym butem w ręce. Na ekranie pojawiło się „Bożena”. Nie odebrała, dopóki nie wsunęła drugiego buta, ale w końcu nacisnęła zieloną słuchawkę i przytrzymała telefon ramieniem.
— Grażynko, muszę dziś dostać czterdzieści tysięcy. Kuba jedzie na ten obóz językowy, no i korepetytor od matmy, wiesz, jakie teraz ceny.
Nie „dzień dobry”, nie „jak się masz”. Od razu czterdzieści tysięcy i Kuba.
— Dzień dobry — powiedziała Grażyna.
— Dobre, dobre. To co, prześlesz dzisiaj? Bo miejsce na obozie zniknie.
Kubę przywieziono do niej zimą, kiedy chłopiec miał dwa lata i trzy miesiące. Bożena stała w progu z torbą przez ramię i wózkiem, w którym spał mały Kuba, i mówiła szybko, jakby się bała, że ktoś jej przerwie.
— Grażyno, no na parę miesięcy tylko. Mnie teraz naprawdę nie wolno. Marek odszedł, pieniędzy nie ma, muszę szukać pracy, a z nim dokąd ja pójdę. Mama powiedziała, że jesteś wolna, tobie łatwiej.
Wolna. To słowo przylgnęło do Grażyny jak metka, której się nie oderwie. Trzydzieści jeden lat, własna kawalerka na Ursynowie, księgowa w firmie budowlanej, niezamężna, bez dzieci. Czyli wolna. Czyli łatwiej.
— Bożena, ja pracuję. Wychodzę o szóstej, wracam o ósmej.
— No ale jest przedszkole! Będę ci podrzucać pieniądze, jak się urządzę. No Grażynko. No kochana.
Matka zadzwoniła jeszcze tego samego wieczoru.
— Chcesz własną siostrę z dzieckiem na ulicę wyrzucić? Mąż jej uciekł, ona sama nie wie, co się z nią dzieje. A ty jesteś jedna jak palec, tobie nie będzie trudno. Bóg nie dał swoich — to pomóż chociaż siostrzeńcowi.
Bóg nie dał. To też zostało powiedziane. Między jednym a drugim, jak o pogodzie.
Grażyna wzięła Kubę na kilka miesięcy.
Te kilka miesięcy rozciągnęło się tak, że Grażyna przestała je liczyć. Najpierw Bożena „szukała pracy”. Potem znalazła, ale „nie ułożyło się z szefem”. Potem wyjechała do Sopotu „przewietrzyć się, bo ja tu chyba zwariuję”. Z Sopotu przysłała zdjęcia: ona na jachcie, ona z jakimś opalonym facetem, ona w restauracji. Pieniędzy nie przysłała.
Kuba poszedł do przedszkola pod domem Grażyny. Wstawała o piątej, żeby go ubrać, zaprowadzić i zdążyć do pracy. Chorował często, jak wszystkie przedszkolne dzieci, i wtedy brała urlop bezpłatny albo nocami siedziała nad raportami, żeby w dzień być z nim. Kupiła mu łóżeczko, potem rozłożyła wersalkę, bo z łóżeczka wyrósł. Buty, kurtki, czapki — to wszystko kupowało się samo, bez liczenia, bo nie dziecko ma chodzić w podartym.
Bożena pojawiała się co dwa, trzy miesiące. Przywoziła zabawkę, tarmosiła Kubę, płakała: „jak ja za tobą tęskniłam, słoneczko”, a po dwóch godzinach znikała — miała „sprawy”, „spotkanie”, „nowego człowieka, nie masz pojęcia jakiego”.
— Mogłabyś chociaż na pieluchy zostawić — powiedziała kiedyś Grażyna.
— Grażyno, u mnie teraz jest naprawdę ciężko. Jak się urządzę, oddam wszystko co do grosza.
Kuba mówił na nią „mama Grażyna”. Sam, nikt go nie uczył. Początkowo poprawiała: „jestem ciocia”, ale on nie rozumiał, więc przestała.
Zasypiał jej na ramieniu, kiedy czytała mu przygody Koziołka Matołka. W wieku czterech lat znał na pamięć wszystkie literki, bo Grażyna układała je na lodówce z magnesów. Płakał, gdy wychodziła do pracy, i witał ją w drzwiach, gdy wracała.
Pięć lat.
Bożena zabrała go latem, przed szkołą.
Przyjechała już inna — przytyła, w dobrym płaszczu, z nowym mężem Tomkiem, który czekał w samochodzie.
— Koniec, Grażyno, jestem gotowa. Tomek zarabia, mamy mieszkanie, zapiszę Kubę do normalnej szkoły, tu obok jest dobra podstawówka. Dzięki ci, oczywiście, bardzo mnie uratowałaś.
— Bożena, on ma siedem lat. On całe życie tu mieszkał.
— No ale to mój syn. Co ty jak obca. Dziecko powinno być z matką.
Kuba nie chciał wyjeżdżać. Wczepiał się w sweter Grażyny, płakał tak, że sąsiedzi wyglądali. Bożena z irytacją odrywała mu palce od rękawa.
— Kubo, no przestań się ośmieszać. Jedziemy do mamy, u mamy jest dobrze, będziesz miał własny pokój.
Grażyna siedziała na podłodze w przedpokoju, kiedy schodzili. Słyszała, jak Kuba płacze na schodach. Potem trzasnęły drzwi klatki i zrobiło się cicho.
Spakowała jego magnesy do pudełka po butach. Włożyła na górną półkę szafy.
Trzy lata Bożena prawie nie dzwoniła. W Wigilię wrzucała „wszystkiego najlepszego”, w urodziny Grażyny czasem pamiętała, czasem nie. Kuby nie przywoziła. „Grażyno, no niewygodnie, przez całą Warszawę się ciągnąć, on ma zajęcia”. Grażyna jeździła sama. Przywoziła prezenty, spacerowała z Kubą w parku w weekendy, kiedy Bożena pozwalała. Kuba podrósł, wstydził się już przytulać na ulicy, ale w parku, kiedy nikt nie widział, wciąż brał ją za rękę.
Potem te spotkania zeszły na nic. To Bożena „wyjechała z Tomkiem na działkę”, to „Kuba ma korepetycje”, to po prostu nie odbierała.
I nagle — wpół do siódmej rano. Czterdzieści tysięcy.
— Bożena, czekaj. Jakie czterdzieści tysięcy?
— Mówię przecież. Obóz, korepetytor, no i wyprawka mu potrzebna, on z wszystkiego wyrósł. U mnie teraz ciężko, Tomek przebudowuje firmę, wszystko stoi w obrocie. A ty go przecież kochasz. Wychowałaś go. Tobie nie jest trudno.
To „wychowałaś go” Grażyna usłyszała pierwszy raz od trzech lat. Wcześniej było „to mój syn”, „dziecko powinno być z matką”. A teraz, kiedy trzeba było pieniędzy — wychowałaś.
— A Tomek? Mówiłaś, że zarabia.
— Tłumaczę ci — on teraz wszystko ma w interesie. I w ogóle co Tomek ma do rzeczy? To nie jego dziecko. Marka. To znaczy moje.
— A Marek? To jego syn. Niech płaci alimenty.
W słuchawce westchnęła ciężko, z wysiłkiem.
— Grażyno, ty żartujesz? Marka sto lat nie widziałam, gdzie ja go będę szukać. Proszę cię po ludzku. Rodzoną siostrę. Masz pensję, masz karierę, mieszkasz sama, wydajesz tylko na siebie. A ja jestem matką, mam dziecko.
— Masz dziecko od dziesięciu lat. Kuba nie urodził się wczoraj.
— No i co? Dzieci cały czas wymagają pieniędzy! Ty nie wiesz, bo nie masz swoich!
No właśnie. Grażyna nawet się nie zdziwiła. Wiedziała, że to padnie, czekała na to, a mimo to jakby ktoś oblał ją wrzątkiem.
— Nie mam swoich — powtórzyła. — Dlatego przez pięć lat wychowywałam twojego.
— Znowu ty ze swoim! Sto lat minęło! Co ty się uczepiłaś tego „wychowywałam”! Ja cię zmuszałam? Sama wzięłaś!
Grażyna spóźniła się wtedy do pracy. Siedziała w przedpokoju na taborecie, w butach, w płaszczu, i liczyła.
Nigdy wcześniej nie liczyła. Nie chciała. A teraz wzięła kartkę z receptą od lekarki rejonowej, odwróciła i zaczęła pisać na odwrocie.
Przedszkole — płaciła sama, ulg nie miała, cudze dziecko bez dokumentów. Po pierwsze. Ubrania, buty — co sezon. Po drugie. Zabawki, książki, zajęcia rozwijające. Leki — Kuba leżał w wieku sześciu lat z zapaleniem płuc, ona brała urlop bezpłatny. Zęby — woziła go do prywatnego gabinetu, bo w rejonowym była kolejka na miesiąc. Łóżeczko, wersalka, pościel, talerzyki dla dziecka.
Wychodziło, że przez pięć lat wyłożyła z własnej kieszeni tyle, że za te pieniądze można było cały rok nie pracować.
A Bożena nie dała ani złotówki. Ani razu. Ani na pieluchy, ani na kurtkę, ani na lekarstwa.
A teraz prosiła o czterdzieści tysięcy. Dziś. Żeby miejsce na obozie nie zniknęło.
Grażyna złożyła kartkę na czworo i schowała do torby.
Wieczorem Bożena zadzwoniła jeszcze raz. Tym razem spokojniej, z daleka.
— Grażyno, myślałaś? Ja nie upieram się przy czterdziestu. Chociaż trzydzieści. Chociaż dwadzieścia pięć, chociażby na sam obóz.
— Nie dam, Bożena.
Cisza.
— To znaczy nie dasz?
— Dosłownie. Nie dam ani czterdziestu, ani dwudziestu pięciu. Jesteś jego matką. Zabierałaś go, kiedy ci było wygodnie. Teraz go utrzymuj sama.
— Grażyna! — głos jej podskoczył. — Jak ci język może się obracać! To Kuba! Nosiłaś go na rękach!
— Nosiłam. Pięć lat. Za darmo. A ty w tym czasie w Sopocie pływałaś po morzu. Prosiłam cię, żebyś chociaż pieluchy zostawiła — pamiętasz, co odpowiedziałaś? „Jak się urządzę, oddam”. Gdzie są moje pieniądze, Bożena? Obiecałaś co do grosza.
— Ty… ty mi wypominasz stare sprawy? Mnie wtedy nie było do tego! Życie mi się waliło!
— A mnie nie? Wstawałam o piątej rano. Nocami robiłam raporty, żeby w dzień być z nim. Przez trzy lata nie wyszłam za mąż, bo który facet chce baby z cudzym dzieckiem, którego nie można nawet adoptować, bo matka żyje i pływa sobie po morzach.
W słuchawce zapłakała. Naprawdę albo nie — Grażyna dawno przestała odróżniać.
— Myślałam, że go kochasz — powiedziała Bożena cienko.
— Kocham. Dlatego nie dam ci pieniędzy. Bo one nie pójdą na obóz. Znam twoje obozy. Znajdź Marka, złóż na alimenty — to jest legalne i właściwe. Albo poproś Tomka, skoro jesteś zamężna. Ale ja nie jestem bankomatem, który się uruchamia, kiedy masz wszystko „w obrocie”.
Matka zadzwoniła po dwóch dniach. Grażyna wiedziała, że zadzwoni.
— Grażyna, co ja słyszę. Odmówiłaś siostrze?
— Dzień dobry, mamo.
— Nie „dzień dobry”, tylko odpowiadaj! Bożena we łzach, dziecko zostaje bez obozu, a ty, rodzona ciotka, żałujesz grosza! Jak ci nie wstyd!
— Mamo. Ja przez pięć lat wychowywałam Kubę. Gdzie wtedy była Bożena?
— No miała trudny okres! Co ty jak prokurator wszystko rozliczasz! Rodzona krew, a ty jak obca.
— Rodzona krew. A kiedy było za późno na moje rodzenie, a ja siedziałam z obcym dzieckiem zamiast własnego życia — to jaka to była krew?
Matka na chwilę zamilkła.
— Sama się zgodziłaś. Nikt cię nie zmuszał.
— Zgodziłam się. Bo powiedziałaś: „Bóg nie dał swoich, pomóż chociaż siostrzeńcowi”. Pamiętasz? Pomóż. Pomogłam. Pięć lat. A teraz Bożena wymaga dalej i znowu jestem ta zła.
— Ona nie wymaga, ona prosi!
— Wymaga, mamo. Z „musisz” i „nie masz swoich”. To nie jest prośba.
— Powiem ci tak, Grażyna — matka zniżyła głos i Grażyna poczuła, że za chwilę padnie wyrok. — Nie dasz pieniędzy, możesz na święta nie przyjeżdżać. Jak jesteś rodzinie obca.
— Dobrze — powiedziała Grażyna. — Nie przyjadę.
To ona pierwsza odłożyła słuchawkę. Wcześniej zawsze czekała, aż matka skończy.
Bożena zagrała ostatnią kartą po tygodniu. Wysłała długą wiadomość, na pół ekranu.
Sedno było proste: „Skoro jesteś taka, to wszystkim opowiem, że rodzona ciotka odmówiła pomocy dziecku. Że porzuciła go, wyrzuciła z życia, kiedy przestał być potrzebny. Zobaczymy, jak ludzie na ciebie spojrzą”.
Grażyna czytała, stojąc przy kuchence. Przeczytała dwa razy. Potem odpisała powoli, dobierając każde słowo.
„Opowiadaj. A ja pokażę rachunki. Mam zachowane — za przedszkole, za lekarzy, za wszystko. Pięć lat. I opowiem, jak nie mogłaś zostawić na pieluchy, kiedy pływałaś po Sopocie. I jak zabrałaś Kubę, gdy ci było wygodnie, a potem przez trzy lata nie pozwalałaś mi się do niego zbliżyć. Zobaczymy, Bożena, kogo ludzie osądzą”.
Rachunków nie miała wszystkich. Zostało jej trochę — zaświadczenia z prywatnej przychodni, umowa z przedszkolem. Ale Bożena o tym nie wiedziała.
Bożena zamilkła. Na zawsze.
Minęła wiosna, zaczęło się lato. Na urodziny matki — skończyła sześćdziesiąt pięć lat — Grażyny nie zaproszono. Zobaczyła zdjęcia u kuzynki: wszyscy przy stole, i Bożena, i Kuba w nowej koszuli, i matka na końcu stołu. Bez niej.
Grażyna patrzyła na Kubę na tym zdjęciu. Urósł, zrobił się niezgrabny jak wszyscy w jego wieku, ale oczy miał te same — poznałaby je wśród tysiąca. Te same, które patrzyły na nią z dołu, kiedy czytała mu o Koziołku Matołku.
Telefon zadzwonił w czerwcu, późnym wieczorem, z nieznanego numeru.
— Mama Grażyna? — głos łamał się, przeskakiwał z niskiego na wysoki. — To ja, Kuba. Dzwonię z telefonu kolegi. Mama nie pozwala mi do ciebie dzwonić, mówi, że nas zostawiłaś.
Grażyna usiadła na taborecie.
— Kubusiu. Ja cię nie zostawiłam. Słyszysz? Nigdy.
— Wiem — powiedział cicho. — Pamiętam, jak wieszałaś literki na lodówce. Wszystko pamiętam. Tylko mama mówi inaczej.
Rozmawiali dziesięć minut. O szkole, o tym, że teraz interesuje się robotami, coś tam lutuje, składa. Grażyna słuchała i bała się oddychać, żeby nie spłoszyć. Na koniec powiedział:
— Zadzwonię jeszcze. Tylko nie mów mamie, dobrze? Bo mi zabierze telefon.
— Nie powiem — obiecała Grażyna. — Dzwoń, słoneczko. Kiedy tylko zechcesz.
Połączenie się urwało.
Zadzwonił jeszcze dwa razy. Potem przestał — może skończył się telefon kolegi, a może Bożena się o wszystkim dowiedziała. Grażyna nie wiedziała. Numer, z którego dzwonił, już nie odpowiadał.
Wyciągnęła z górnej półki pudełko po butach. Otworzyła. Magnesy — niebieskie „K”, czerwone „U”, żółte „B”, zielone „A”. Wszystkie literki, na których uczył się czytać, leżąc na jej ramieniu.
Ułożyła je na lodówce. Jedną po drugiej, jak kiedyś. „K”, „U”, „B”, „A”. Postała, popatrzyła. Potem wyjęła telefon, znalazła ostatni numer, z którego dzwonił, i zapisała go. Wpisała „Kuba”.
I położyła telefon na stole, ekranem do góry, żeby widzieć, jeśli się zaświeci.
