Telefon zadzwonił wpół do siódmej rano, kiedy Grażyna stała w przedpokoju z jedną szpilką w ręku. Na ekranie — „Bożena”. Nie odebrała, dopóki nie wsunęła drugiej szpilki, a potem nacisnęła zieloną słuchawkę i przytrzymała telefon ramieniem.
— Grażynka, muszę mieć natychmiast jakieś czterdzieści tysięcy. Kuba jedzie na obóz, no ten językowy, jeszcze korepetycje z matematyki, wiesz, jakie teraz ceny.
Bez „dzień dobry”, bez „jak się masz”. Od razu czterdzieści tysięcy i Kuba.
— Dzień dobry — powiedziała Grażyna.
— No dzień dobry, dzień dobry. To co, prześlesz dziś? Bo miejsce na obozie zaraz zniknie.
***
Kubę przywieźli do niej zimą, kiedy chłopiec miał dwa lata i trzy miesiące. Bożena stała w progu z torbą przez ramię i wózkiem, w którym spał siostrzeniec, i mówiła szybko, jakby się bała, że ktoś jej przerwie.
— Grażynka, no na kilka miesięcy tylko. U mnie teraz absolutnie się nie da. Piotrek poszedł sobie, pieniędzy nie ma, szukam pracy, a z nim gdzie ja pójdę. Mama mówiła, że jesteś wolna, tobie będzie łatwiej.
Wolna. To słowo przykleiło się do Grażyny jak metka, której nie da się oderwać. Trzydzieści jeden lat, własna kawalerka na Ursynowie, księgowa w firmie budowlanej, niezamężna, bez dzieci. Czyli wolna. Czyli łatwiej.
— Bożena, ja pracuję. Wychodzę z domu o szóstej, wracam o ósmej.
— No przecież jest przedszkole! Będę ci dosypywać, jak się urządzę. No Grażynka. No kochana.
Matka zadzwoniła tego samego wieczoru.
— Nie wygonisz przecież własnej siostry z dzieckiem na ulicę? U niej mąż uciekł, ledwo żyje. A ty sama jak palec, tobie nie jest trudno. Bóg nie dał ci własnych — pomóż chociaż siostrzeńcowi.
Bóg nie dał. To też padło. Tak po prostu, jakby mówiła o pogodzie.
Grażyna wzięła Kubę na kilka miesięcy.
Kilka miesięcy rozciągnęło się tak, że Grażyna przestała je liczyć. Najpierw Bożena „szukała pracy”. Potem znalazła, ale „nie dogadała się z szefem”. Potem pojechała do Sopotu „przewietrzyć się, bo przecież o mało nie zwarjowałam”. Z Sopotu przysłała zdjęcia — ona na jachcie, ona z jakimś opalonym facetem, ona w restauracji. Pieniędzy nie przysłała.
Kuba poszedł do przedszkola niedaleko Grażyny. Grażyna wstawała o piątej, żeby go ubrać, zaprowadzić, zdążyć do pracy. Chorował często, jak wszystkie przedszkolaki, i wtedy brała bezpłatne urlopy albo siedziała nocami nad raportami, żeby w dzień być z nim. Kupiła mu łóżeczko, potem rozłożyła kanapę, bo łóżeczko zrobiło się za małe. Buty, kurtki, czapki — to wszystko kupowało się samo, bez liczenia, bo nie dziecko ma chodzić w podartych.
Bożena pojawiała się co dwa, trzy miesiące. Przywoziła zabawkę, tuliła Kubę, płakała, „jak ja się za tobą stęskniłam, słoneczko”, a po dwóch godzinach wychodziła — miała „sprawy”, „spotkania”, „nowego faceta, no nie wyobrażasz sobie”.
— Mogłabyś chociaż na pieluchy zostawić — powiedziała kiedyś Grażyna.
— Grażynka, u mnie teraz naprawdę krucho. Jak się urządzę — oddam wszystko co do grosza.
Kuba mówił do Grażyny „mama Grażynka”. Sam, nikt go nie uczył. Na początku poprawiała go: „jestem ciocia”, ale on nie rozumiał, więc przestała.
Zasypiał u niej na ramieniu, kiedy czytała mu o przygodach Koziołka Matołka. W wieku czterech lat znał już wszystkie literki, bo Grażyna układała mu je z magnesików na lodówce. Płakał, kiedy wychodziła do pracy, i witał ją w drzwiach, kiedy wracała.
Pięć lat.
Bożena zabrała go latem, przed szkołą.
Przyjechała inna Bożena — pełniejsza, w dobrym płaszczu, z nowym mężem, Krzysiem, który czekał w samochodzie.
— Wszystko, Grażynka, jestem gotowa. Krzysiek zarabia, mamy mieszkanie, zapiszę Kubę do porządnej szkoły, tu obok jest dobra podstawówka. Dziękuję ci, oczywiście, bardzo mnie uratowałaś.
— Bożena, on ma siedem lat. Całe życie tu mieszkał.
— No ale to mój syn. Nie bądź nierodzona. Dziecko powinno być przy matce.
Kuba nie chciał jechać. Wczepił się w sweter Grażyny, płakał tak, że sąsiedzi wyglądali z mieszkań. Bożena urywała mu palce z irytacją.
— Kuba, no przestań już robić wstyd. Jedziemy do mamy, u mamy będzie ci dobrze, będziesz miał swój pokój.
Grażyna siedziała na podłodze w przedpokoju, kiedy schodzili. Słyszała, jak Kuba płacze na klatce schodowej. Potem trzasnęły drzwi wejściowe i zrobiło się cicho.
Zebrała jego magnesiki z lodówki do kartonu po butach. Schowała na górną półkę szafy.
Przez trzy lata Bożena prawie nie dzwoniła. Na Nowy Rok zdawkowe „wszystkiego najlepszego”, na urodziny Grażyny — czasem, czasem nie. Nie przywoziła Kuby. „Grażynka, no nie wypada, przez całą Warszawę ciągnąć, on jest zajęty, ma przecież treningi”.
Grażyna jeździła sama. Przywoziła prezenty, chodziła z nim do parku w weekendy, kiedy Bożena pozwalała. Kuba podrósł, wstydził się już przytulać na ulicy, ale w parku, kiedy nikt nie widział, i tak brał ją za rękę.
A potem i te spotkania przestały się udawać. To Bożena „wyjechała z Krzysiem na działkę”, to „Kuba ma korepetycje”, to po prostu nie odbierała telefonu.
I tak — wpół do siódmej rano. Czterdzieści tysięcy.
— Bożena, czekaj. Jakie czterdzieści tysięcy?
— Mówię przecież. Obóz, korepetycje, jeszcze podręczniki musi kupić, bo cały urósł. Teraz u mnie krucho, Krzysiek przebudowuje firmę, wszystko w obrocie. A ty go przecież kochasz. Wychowałaś go. Tobie nie będzie trudno.
Tego „wychowałaś go” Grażyna nie słyszała od trzech lat. Wcześniej bywało: „to mój syn”, „dziecko powinno być przy matce”. A teraz, kiedy potrzebne były pieniądze — „wychowałaś”.
— A Krzysiek? Przecież mówiłaś, że zarabia.
— Tłumaczę ci — on teraz wszystko ma w biznesie. I w ogóle, co ma do tego Krzysiek? To nie jego dziecko. Piotrka. Znaczy, moje.
— A Piotrek? To jego syn. Niech płaci alimenty.
W słuchawce westchnęli ciężko, z wysiłkiem.
— Grażyna, ty sobie kpisz? Piotrka nie widziałam sto lat, gdzie ja go będę szukać. Proszę cię po ludzku. Rodzoną siostrę. Masz pensję, masz karierę, żyjesz sama, wydajesz tylko na siebie. A ja jestem matką, mam dziecko.
— Masz dziecko od dziesięciu lat. Kuba nie urodził się wczoraj.
— No i co? Dzieci ciągle potrzebują pieniędzy! Nie wiesz, bo nie masz swoich!
I o to poszło. Grażyna nawet się nie zdziwiła. Wiedziała, że to padnie, czekała na to, a mimo to poczuła się, jakby ktoś chlusnął jej wrzątkiem.
— Nie mam swoich — powtórzyła Grażyna. — Dlatego wychowywałam twojego przez pięć lat.
— Znowu zaczynasz! Sto lat minęło! Ciągle to samo: wychowywałam, wychowywałam. Czy ja cię zmuszałam? Sama go wzięłaś!
Tamtego ranka Grażyna spóźniła się do pracy. Siedziała w przedpokoju na taborecie, w szpilkach, w płaszczu, i liczyła.
Nigdy wcześniej tego nie liczyła. Nie chciała. A teraz wzięła kartkę z wypisaną receptą od lekarza, odwróciła i zaczęła pisać na odwrocie.
Przedszkole — płaciła sama, żadnych ulg, cudze dziecko, które nie figurowało w jej dokumentach. To pierwsze. Ubrania, buty — co sezon. To drugie. Zabawki, książki, zajęcia dodatkowe. Leki — Kuba w wieku sześciu lat leżał z zapaleniem płuc, wzięła wtedy urlop bezpłatny. Zęby — woziła go do prywatnego dentysty, bo w osiedlowej przychodni kolejka na miesiąc. Łóżeczko, kanapa, pościel, dziecięce talerzyki.
Wyszło jej, że przez pięć lat wyciągnęła z własnej kieszeni tyle, że za te pieniądze mogłaby nie pracować przez cały rok.
A Bożena nie dała ani złotówki. Ani razu. Ani na pieluchy, ani na kurtkę, ani na lekarstwa.
I teraz prosiła czterdzieści tysięcy. Dzisiaj. Żeby miejsce na obozie nie przepadło.
Grażyna złożyła kartkę na czworo i schowała do torebki.
Wieczorem Bożena zadzwoniła znowu. Tym razem spokojniej, z daleka.
— Grażynka, no pomyślałaś? Nie upieram się przy czterdziestu. Chociaż trzydzieści. Chociaż dwadzieścia pięć, chociaż na sam obóz.
— Nie dam, Bożena.
— To znaczy nie dasz?
— Wprost. Nie dam ani czterdziestu, ani dwudziestu pięciu. Ty jesteś jego matką. Zabrałaś go, kiedy było ci wygodnie. Teraz utrzymuj go sama.
— Grażyna! — głos podskoczył. — Jak ci się język obraca! To przecież Kuba! Nosiłaś go na rękach!
— Nosiłam. Pięć lat. Za darmo. A ty w tym czasie pływałaś na jachcie w Sopocie. Prosiłam cię wtedy, żebyś zostawiła chociaż na pieluchy. Pamiętasz, co odpowiedziałaś? „Jak się urządzę, oddam”. Gdzie są moje pieniądze, Bożena? Co do grosza, obiecałaś.
— Ty… ty mi wypominasz dawne czasy? Mnie wtedy nie było do tego! Życie mi się waliło!
— A moje się nie waliło? Wstawałam o piątej rano. W nocy zdawałam raporty, żeby w dzień siedzieć z nim. Przez trzy lata nie wyszłam za mąż, bo który facet chce baby z cudzym dzieckiem, którego nawet nie można adoptować, bo matka żyje, ma się dobrze i pływa sobie po morzach.
W słuchawce rozległ się płacz. Prawdziwy albo nie — Grażyna dawno przestała to odróżniać.
— Myślałam, że go kochasz — powiedziała Bożena cienkim głosem.
— Kocham. Dlatego ci nie dam pieniędzy. Bo nie pójdą na obóz. Znam twoje obozy. Znajdź Piotrka, złóż pozew o alimenty — to zgodne z prawem. Albo poproś Krzyska, skoro jesteś mężatką. Ale nie jestem twoim bankomatem, który się włącza, kiedy masz wszystko w obrocie.
Matka zadzwoniła po dwóch dniach. Grażyna wiedziała, że zadzwoni.
— Grażyna, co ja słyszę. Odmówiłaś siostrze?
— Dzień dobry, mamo.
— Nie „dzień dobry”, tylko odpowiadaj! Bożena we łzach, dziecko zostaje bez obozu, a ty, rodzona ciotka, żałujesz grosza! Jak ci nie wstyd!
— Mamo. Wychowywałam Kubę przez pięć lat. Gdzie wtedy była Bożena?
— Miała trudny okres! Nie bądź jak prokurator, wszystko przeliczasz! Rodzona krew, a ty jak obca.
— Rodzona krew. A kiedy było już za późno na moje własne dziecko, a ja siedziałam z cudzym, zamiast żyć własnym życiem — to jaka była krew?
Matka zająknęła się na chwilę.
— Przecież sama się zgodziłaś. Nikt cię nie zmuszał.
— Zgodziłam się. Bo powiedziałaś: „Bóg nie dał ci własnych, pomóż chociaż siostrzeńcowi”. Pamiętasz? Pomóż. Pomogłam. Pięć lat. A teraz Bożena żąda dalej i znowu jestem zła.
— Ona nie żąda, ona prosi!
— Ona żąda, mamo. Z „musisz” i „nie masz swoich”. To nie jest prośba.
— Powiem ci tak, Grażyna — matka ściszyła głos, i Grażyna wiedziała, że teraz zapadnie wyrok. — Nie dasz pieniędzy, nie musisz przyjeżdżać na święta. Skoro jesteś obca.
— Dobrze — powiedziała Grażyna. — Nie przyjadę.
To ona pierwsza się rozłączyła. Wcześniej zawsze czekała, aż matka skończy.
Tydzień później Bożena zagrała ostatnim atutem. Przysłała wiadomość, długą, na pół ekranu.
Sens był prosty: „Skoro taka jesteś, opowiem wszystkim, że rodzona ciotka odmówiła pomocy dziecku. Że go rzuciła, wyrzuciła z życia, kiedy przestał być potrzebny. Zobaczymy, jak ludzie na ciebie będą patrzeć”.
Grażyna czytała, stojąc przy kuchence. Przeczytała dwa razy. Potem odpisała powoli, dobierając każde słowo.
„Opowiadaj. A ja pokażę rachunki. Zachowałam je — za przedszkole, za lekarzy, za wszystko. Pięć lat. I opowiem, jak nie mogłaś zostawić pieniędzy na pieluchy, podczas gdy pływałaś na jachcie w Sopocie. I jak zabrałaś Kubę, kiedy było ci wygodnie, a potem przez trzy lata nie pozwalałaś mi go widywać. Zobaczymy, Bożena, kogo ludzie osądzą”.
Oczywiście nie miała wszystkich rachunków. Coś zostało — zaświadczenia z prywatnej kliniki, umowa z przedszkolem. Ale Bożena o tym nie wiedziała. I Bożena zamilkła. Na dobre.
Minęła wiosna, zaczęło się lato. Na urodziny matki — skończyła sześćdziesiąt pięć lat — Grażyny nie zaproszono. Dowiedziała się, bo kuzynka wrzuciła zdjęcia z przyjęcia: wszyscy tam byli, i Bożena, i Kuba w nowej koszuli, i matka na czele stołu. Bez niej.
Grażyna patrzyła na Kubę z tego zdjęcia. Wyciągnął się, zrobił się niezgrabny, jak wszyscy nastolatkowie, ale oczy miał te same — poznałaby je wśród tysięcy. Te, które patrzyły na nią z dołu, kiedy czytała mu o koziołku Matołku.
Telefon zadzwonił w czerwcu, późnym wieczorem, z nieznanego numeru.
— Mama Grażynka? — głos mu się łamał, przeskakiwał z niskiego na wysoki. — To ja, Kuba. Dzwonię z telefonu kolegi. Mama nie pozwala mi do ciebie dzwonić, mówi, że nas zostawiłaś.
Grażyna usiadła na taborecie.
— Kubusiu. Nie zostawiłam cię. Słyszysz? Nigdy.
— Wiem — powiedział cicho. — Pamiętam, jak wieszałaś literki na lodówce. Wszystko pamiętam. Tylko mama mówi co innego.
Rozmawiali jakieś dziesięć minut. O szkole, o tym, że teraz zainteresował się robotami, coś tam lutuje. Grażyna słuchała i bała się oddychać, żeby go nie spłoszyć. Na koniec powiedział:
— Jeszcze zadzwonię. Tylko nie mów mamie, dobrze? Bo mi odbierze telefon.
— Nie powiem — obiecała Grażyna. — Dzwoń, słoneczko. Kiedy zechcesz.
W słuchawce rozległy się sygnały.
Zadzwonił jeszcze dwa razy. Potem przestał — albo skończył się telefon kolegi, albo Bożena coś wywąchała. Grażyna nie wiedziała. Numer, z którego dzwonił, już nie odpowiadał.
Wyciągnęła z górnej półki szafy karton po butach. Otworzyła. Magnesiki — niebieska „K”, czerwona „U”, żółta „B”. Wszystkie literki, z którymi uczył się czytać, leżąc jej na ramieniu.
Grażyna ułożyła je na lodówce. Jedną po drugiej, jak kiedyś. K, U, B, A. Postała, popatrzyła. Potem wyjęła telefon, znalazła ostatni numer, z którego dzwonił, i zapisała w kontaktach. Wpisała: „Kuba”. I położyła telefon na stole, ekranem do góry, żeby widzieć, gdyby się zaświecił.
